“Văn học thiếu nhi Việt Nam đầu thế kỷ 21 – Những điều đọng lại trong con mắt nhắm” là một cuốn sách phê bình văn học đậm hơi thở đương đại, với giọng văn không khuôn sáo mà duyên dáng, hài hước, thẳng thắn và đầy chất đời. Sách gồm hai phần.
Phần I (trùng với nhan đề cuốn sách) là một chuyên luận khái quát về diện mạo văn học thiếu nhi Việt Nam từ cuối thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI.
Phần II – “Như tôi thấy, và tôi đã cảm…” – là phần cảm nhận, đánh giá về những tác phẩm nổi bật trong giai đoạn từ 2002 đến 2024.
Khác với một số tập hợp bài viết lẻ thường gặp, cuốn sách này có cấu trúc mạch lạc, tập trung phân tích sự chuyển động của văn học thiếu nhi trên nhiều bình diện: từ quan niệm về vai trò, chức năng của văn học thiếu nhi, đến các đề tài, thể loại, đội ngũ tác giả, và cả những vận động sáng tác, giải thưởng văn chương. Đáng chú ý, tác phẩm cũng đề cập đến ảnh hưởng của truyền thông, báo chí, mạng xã hội, công nghệ hiện đại và văn hóa đọc – những yếu tố ngày càng có vai trò lớn trong sự hình thành và tiếp nhận văn học dành cho trẻ em.
Xin chia sẻ ba điểm tâm đắc nhất trong quá trình đọc sách:
Thứ nhất là sự bao quát.
Tác giả đã phác họa được toàn cảnh văn học thiếu nhi thế giới với những tác phẩm tiêu biểu, từ đó đặt văn học thiếu nhi Việt Nam vào một hệ hình so sánh hữu ích – một nền văn học còn non trẻ, nhưng không vì thế mà kém phần triển vọng. Bên cạnh việc điểm lại những gương mặt tiêu biểu từ thế kỷ XX, tác giả còn ghi nhận công phu sự hiện diện của nhiều tác giả mới xuất hiện từ đầu thế kỷ XXI như Lã Thanh Hà, Dy Duyên, Bùi Tiểu Quyên, Lạc An, Lê Quang Trạng… Ngay cả những tác giả gây nhiều tranh luận cũng được nhìn nhận một cách công bằng, với dẫn chứng cụ thể từ chính tác phẩm. Có thể thấy sự tỉ mỉ của người viết không dừng lại trong phạm vi đơn vị xuất bản mình đang công tác, mà trải rộng qua nhiều không gian xuất bản khác, bao quát cả những tác giả trẻ, mới, ít được biết đến. Để có được cái nhìn như vậy, chắc chắn anh đã đọc nhiều, theo dõi kỹ, lắng nghe sâu. Trong một lần ghé thăm thư viện nhỏ của người viết bài này, anh quan sát cẩn thận từng kệ sách, từng cuốn sách được trẻ em chọn đọc – và sau này, một dòng ngắn trong sách đã nhắc lại khoảnh khắc ấy như một sự ghi nhận âm thầm và tinh tế.
Thứ hai là sự thẳng thắn.
Những điểm sáng lẫn hạn chế trong tiến trình phát triển của văn học thiếu nhi được tác giả nêu lên một cách rõ ràng, đôi khi có phần giễu nhại nhưng không cay nghiệt. Một trong những nhận định đáng chú ý là việc nhiều người vẫn xem trọng chức năng giáo dục hơn hẳn yếu tố giải trí trong văn học thiếu nhi, dẫn đến những tác phẩm thiếu sức hút đối với độc giả nhí. Tác giả cũng đề cập đến những bất cập trong cơ chế thi cử và xét giải, hiện tượng một số cây bút nổi bật từ khi còn nhỏ nhưng sau đó dần mất dấu, hay việc có những nhà văn tên tuổi lại chưa thực sự thành công khi chuyển sang viết cho thiếu nhi. Những vấn đề ấy được nêu ra bằng sự thành thật, với giọng văn chừng mực nhưng không né tránh.
Thứ ba là con mắt tinh tường trong việc lựa chọn tác phẩm tiêu biểu.
Ở phần II, tác giả đã chọn lọc và phân tích 12 tác phẩm mà theo anh là những điểm sáng thực sự trong văn học thiếu nhi đầu thế kỷ XXI. Điều đáng quý là tiêu chí lựa chọn không dựa vào mức độ nổi tiếng hay thuộc đơn vị xuất bản nào, mà hoàn toàn dựa trên chất lượng tác phẩm. Vương quốc nhỏ bí mật của Lã Thanh Hà – một tác phẩm do Crabit phát hành – được tác giả nhiều lần nhắc đến với sự trân trọng, bên cạnh hàng loạt tựa sách được in bởi NXB Kim Đồng. Danh sách này vì thế có thể xem là một tham chiếu đáng tin cậy cho những ai đang tìm kiếm những cuốn sách thiếu nhi giá trị. Người viết bài này cũng đã nhiều lần sử dụng chính các tựa sách được giới thiệu trong phần này làm tư liệu đọc và cảm thụ văn học cho học sinh, và nhận thấy sự đồng cảm sâu sắc với cách lựa chọn của tác giả: Cúc dại và tia nắng, Cà Nóng chu du Trường Sa, Ra vườn nhặt nắng, Vương quốc nhỏ bí mật, Thưa ngoại con mới về, Cá Linh đi học, Con chuồn chuồn đẹp nhất, Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, Tôi là Bêtô, Cút cà cút kít, A lô!.. Cậu đấy à, Ông Ba Bị và những đứa trẻ trong mơ… đều là những tác phẩm có chiều sâu, sáng tạo, gần gũi với tâm lý trẻ em Việt Nam hiện đại.
Đối với cán bộ thư viện và người làm công tác khuyến đọc, cuốn sách này là một tài liệu tham khảo giàu thông tin và cảm hứng. Việc tổng hợp và phân tích các tác phẩm tiêu biểu giúp hình thành một danh mục sách chất lượng để bổ sung vào tủ sách thiếu nhi. Bên cạnh đó, những luận bàn của tác giả về vai trò của văn học thiếu nhi, những chuyển động trong đời sống đọc của trẻ em Việt Nam hiện nay cũng có thể giúp những người làm công tác thư viện và giáo dục điều chỉnh, sáng tạo thêm các hình thức khuyến đọc hiệu quả và phù hợp với lứa tuổi.
Cuốn sách cũng truyền đi một thông điệp tích cực: rằng văn học thiếu nhi Việt Nam không hề đứng ngoài cuộc chuyển mình của văn học đương đại. Ngày càng có nhiều tác giả trẻ tài năng, nhiều tác phẩm được đầu tư chỉn chu cả về nội dung và hình thức, và một cộng đồng bạn đọc, người làm sách, người làm phê bình đang cùng nhau tạo nên những bước tiến đáng kể cho dòng sách này.
Thanh Tâm
